Met een ander oog op privacy

In het artikel “Ik verlang terug naar de tijd dat een agent een boete uitschreef die je vrouw nooit te zien kreeg” schrijft Pieter Eijsden over de grote toename van surveillance waaraan de burger tegenwoordig onderworpen is. Het is interessant dat hij dit onderwerp bekritiseert, niet vanuit het standpunt dat er minder toezicht zou moeten zijn, maar dat men er diep ongelukkig van wordt omdat men zich gevangen voelt in een totalitaire samenleving. Volgens hem zou men veel gelukkiger zijn als er ten minste de illusie zou bestaan dat we af en toe weg kunnen komen met kleine, onbelangrijke vergrijpen zoals even te hard rijden, of het vuilnis te vroeg buiten zetten. Volgens Eijsden hebben mensen een uitlaatklep nodig; de mogelijkheid om af en toe iets fout te doen en ermee weg te komen. Op die manier zouden we zaken zoals de nationale dna-database veel makkelijker accepteren, omdat we dan het gevoel hebben dat alleen echt criminele misdaden worden bestraft. Het is feit dat men tegenwoordig sterk onderworpen is aan allerlei surveillance technieken; de OV-chipkaart die precies bijhoudt waar we heengaan, cameratoezicht door de hele stad met soms zelfs gezichtsherkenningssoftware et cetera. En het is duidelijk dat veel mensen dit ervaren als een grote inbreuk op hun privacy. Maar waar komt dit allemaal vandaan? Ligt het probleem bij de technieken of bij onze cultuur? En wat voor effect heeft deze surveillance op de mens?

Het Panopticon

Michel Foucault schreef in 1975 over het Panopticon; Een speciaal ontwikkelde gevangenis die de gevangenen in het gareel moest houden. Dit gebeurde door de bijzondere constructie van het Panopticon, dat in 1791 werd ontwikkeld door Jeremy Bentham. Het Panopticon bestond uit cellen die van bovenaf in de gaten konden worden gehouden door een bewaker. Door middel van de constructie van licht en tegenlicht, konden de gevangenen de bewaker niet zien, maar andersom wel. Op deze manier wisten de gevangenen nooit wanneer ze in de gaten werden gehouden, en zorgde niet de surveillance zelf, maar de mogelijkheid op surveillance dat zij zich gedroegen. Dit bewees een erg efficiënte methode te zijn omdat er immers minder bewakers nodig waren, en omdat het idee van bewaking een veel beter effect bleek te hebben dan echte bewaking. Het effect werd constant, in plaats van incidenteel.

Surveillance technieken zijn dus niet alleen van de moderne tijd. Tegenwoordig durven we niet te snel te rijden op de snelweg omdat er misschien een flitser zou kunnen staan. Sommigen durven misschien bepaalde telefoongesprekken niet meer te voeren, en anderen durven niet meer te proberen te spieken, omdat ze zouden kunnen worden vastgelegd op een camerabeeld. Men disciplineert zichzelf met zijn eigen geest, net als de gevangenen in het Panopticon. Het verschil tussen nu en vroeger is dat de muren van het Panopticon zijn weggevallen. Vroeger werd deze techniek toegepast op gevangenen in gevangenissen en gekken in gestichten. Tegenwoordig wordt disciplinering toegepast op de gehele samenleving, op allerlei verschillende manieren. De macht van de overheid is het alledaagse leven binnengeslopen, en heeft daardoor haar macht en controle vergroot.

Wat is er nieuw?

Surveillance technieken zijn alomtegenwoordig. Gary Marx onderscheidt drie verschillende standpunten die mensen innemen ten opzichte van dit onderwerp. De eerste, algemene opvatting is dat surveillance eigenlijk niets nieuws is, en dat alle maatschappijen van alle tijden hun manieren hebben om persoonlijke informatie te verkrijgen, zodat regels kunnen worden nagevolgd. De enige verandering die nu waar te nemen is is een verandering in intensiteit, niet in vorm. De tweede opvatting is een erg negatieve; mensen menen dat privacy dood is, en verlangen met nostalgie terug naar hoe het ‘vroeger’ was. De derde opvatting over surveillance technieken is dat de technologieën weliswaar revolutionair zijn, maar dat de manier waarop deze worden gebruikt een reflectie zijn van de maatschappij en cultuur waarbinnen ze worden gebruikt. Met andere woorden; de overheid heeft steeds met nieuwe dreigingen te maken, waar alleen tegen te vechten is met behulp van extensief gebruik van deze methoden (Marx 9-10).

Gary Marx onderzoekt in “What’s new about the new surveillance? Classifying for change and continuity” (2000) hoe en waarom surveillance is veranderd door de eeuwen heen. Hij constateert dat de burger (en in vele gevallen de consument) tegenwoordig heel erg veel agency is kwijtgeraakt omdat de overheid en grote bedrijven die van ons hebben afgenomen. Het gevoel van onmacht resulteert uit het feit dat men de surveillance in vele gevallen niet kan ‘ontwijken’, of kan kiezen voor een alternatief product waar geen voorwaarden aan verbonden zijn. Neem bijvoorbeeld het feit dat in Nederland telefoongesprekken worden afgeluisterd. Overstappen naar andere communicatiemiddelen (email, fax, facebook, skype) heeft vaak niet veel zin omdat die eveneens worden gemonitord, ofwel door de overheid, ofwel door de bedrijven die het product aanbieden. Andere methoden kunnen niet worden ontweken omda ze verplicht zijn. Ik kreeg bijvoorbeeld eens bijna een boete in de trein omdat ik niet had ingecheckt met mijn OV chipkaart maar in plaats daarvan een kaartje had gekocht. Ook aan zaken zoals het elektronisch patiënten dossier en de dna database worden wij uiteindelijk gedwongen te participeren.

Marx ziet in deze ontwikkelingen tegen het licht van modernisme uiteindelijk echter ook wat positieve puntjes. Technologieën worden steeds meer toegankelijk voor het brede publiek, waardoor surveillance niet meer alleen een ‘one-way mirror’ maar ook een ‘window’ kan worden (Marx 23). Ook beargumenteert hij dat er tegenwoordig meer wetgeving bestaat over het beschermen van persoonlijke informatie wegens de grote aandacht die dit onderwerp krijgt. Tegenwoordig heeft men echter ook meer fysieke privacy. Dit komt doordat men in relatief grotere ruimtes leeft dan vroeger, en doordat sociale controle wegvalt in urbane gebieden (waar nu de meeste mensen in leven, in tegenstelling tot vroeger).

Ik kan dus concluderen dat er tegenwoordig meer macht, maar ook meer onmacht bestaat met betrekking tot dit onderwerp. Privacy is een ingewikkeld proces dat steeds weer opnieuw dient te worden onderzocht, met het oog op andere details. En als men echt diep ongelukkig wordt van het systeem waar hij in leeft, dan zijn er altijd wel plekken op de wereld waar het in de ogen van die persoon beter is. Over de keuze waar men wil wonen bestaat er namelijk wel nog vrijheid. Die agent waar Pieter Eijsden het over heeft mag in Nederland dan wel uitgestorven zijn, maar op een landweggetje in Peru kom je hem vast nog wel tegen. Op het moment dat het zo gek wordt in de wereld dat hier zelfs geen ontsnapping meer mogelijk is, leert de geschiedenis ons dat een revolutie niet zal uitblijven en de status quo zal worden omvergeworpen.

 

Bibliografie:

Marx, Gary. “What’s new about the ‘New Surveillance’? Classifying for change and Continuity”. Surveillance & Society, 1.1 (2000) p. 9-29.

Foucault, Michel. “Het Panopticisme.” Discipline, Toezicht en Straf. De geboorte van de gevangenis. Vertaling van Surveiller et punir(1975). Groningen: Historische Uitgeverij, 2007. p. 270-313

Dit artikel is geschreven door op 13/12/2012 en is terug te vinden onder De Volkskrant, Metareports, WG03. Het artikel is getagged met , , , , , , , .
Blijf op de hoogte van reacties middels RSS 2.0 feed. Je kunt een reactie achter laten, of een trackback vanaf je eigen site maken.

3 Responses to “Met een ander oog op privacy”

  1. Simone on 19/12/2012 at 03:17

    He Emina! We krijgen toch ook genoeg kansen om kleine overtredingen te maken? Ik zie genoeg mensen zonder licht langs de politie fietsen, te hard rijden of het vuilnis te vroeg buiten zetten. Ik vind persoonlijk dat het overdreven wordt hoe het staat met onze privacy. Met de komst van de OV-Chipkaart kan je inderdaad niet meer zwart met de tram mee. Maar als mensen hier moeite mee hebben kunnen ze ook gewoon de fiets pakken. Ik denk dat de situatie die jij beschrijft nog even op zich moet laten wachten voordat dat de echte realiteit is!

Trackbacks

Leave a Reply

Recente reacties

Recente nieuwsberichten

Tags