Framing van het ‘tweede scherm’, voor eeuwig gebroken door de hype?

Zet je vandaag de tv aan, dan hoef je meestal niet lang te wachten voor een presentator je wijst op het bestaan van een zogenaamd “tweede scherm“. Dit extra scherm biedt de kijker meer content, achtergrondinformatie en/of interactie in relatie tot het televisieprogramma, het liefst terwijl er naar gekeken wordt. Deze content kan bereikt worden via een app op je smartphone of tablet, of via een speciale website. Dit heeft over het algemeen als doel de kijkers meer aan het programma te binden, door bijvoorbeeld hen meer met elkaar te betrekken en actief mee te laten doen in plaats van alleen passief te kijken, zoals men gewend is.
Ik vroeg mij af hoe deze trend wordt behandeld in de Nederlandse pers, waarbij ik probeer te kijken naar de manier waarop het tweede scherm door journalisten geframed wordt, naar voorbeeld van Jones & Himelboim.1 Ook is het mogelijk dat er sprake is van een media hype. Dat moet blijken aan de hand van de literatuur van Peter Vasterman.2

Het tweede scherm lijkt een populaire term die plotseling uit de lucht is komen vallen. Een snelle zoektocht tussen de tags van de Metareporter.nl van 2011 geeft namelijk de indruk dat dit onderwerp een jaar geleden nog geen enkele keer in de dagbladen voorbij is gekomen. Ook LexisNexis laat relatief weinig resultaten zien, maar in de tweede helft van 2011 verschijnt er toch gemiddeld vijf keer per maand een artikel dat deze term op enige manier behandelt. In de geaggregeerde artikelen van 2012 komt de tag tweede scherm tot nu toe zes keer voor. Zoekresultaten LexisNexis gaven echter een radicaal ander beeld van deze periode, dus besloot ik deze data te gaan verzamelen om te kunnen analyseren. Om een wat breder beeld te scheppen heb ik in mijn analyse niet slechts de grote landelijke kranten die geaggregeerd worden op metareporter.nl meegenomen, maar ook de artikelen in regionale kranten. Veel van deze regionale kranten zijn aan elkaar gekoppeld en delen soms dezelfde artikelen. In dat geval heb ik deze als één artikel meegeteld.

In de gehele periode vanaf het moment dat de term tweede scherm voor het eerst in een Nederlandse krant verscheen (juni 2010), tot en met oktober 2012 heb ik de zoekresultaten teruggebracht tot in totaal 157 artikelen, die op enige manier relevant zijn voor deze analyse. Daarbij heb ik als uitgangspunt genomen dat de woorden tweede scherm tenminste één keer in het artikel moesten voorkomen, en natuurlijk moesten doelen op de juiste context. Heel 2010 bevatte maar 6 artikelen, drie in juni en drie in september. De verspreiding van de artikelen over de maanden van 2011 en 2012 zijn in de grafiek hier onder afgebeeld, en laten een opvallend beeld zien.

Om bij het begin te beginnen; de eerste notering van de term tweede scherm in deze context vinden we terug in een artikel in de Stentor van 2 juni 2010. In het artikel genaamd Het publieke antwoord op ‘Ik hou van Holland’3 , behandelt Monique Brandt de manier waarop de NOS die zomer omgaat met het WK voetbal, om te kunnen concurreren met de kijkcijferkanonnen van de commerciële zenders. Bijna onderaan het artikel benoemt ze in één zin een interessante ontwikkeling:

Nieuw is de mogelijkheid wedstrijden te kijken met de laptop op schoot, die als tweede scherm alle statistieken per speler en andere gegevens toont over het duel.

Dit is tekenend voor bijna alle berichtgeving omtrent sportprogramma’s die een tweede scherm aanbieden. Er wordt vooral beschrijvend geschreven over de ontwikkelingen op dit gebied. In het begin voornamelijk alleen over NOS studio sport, die hun tweede scherm ook nadrukkelijk tweede scherm heeft genoemd. Er is weinig kritiek op tweede schermen van sportprogramma’s, omdat het in feite slechts een verbetering is van wat we altijd deden. Het op teletekst opzoeken van wedstrijdstanden kan misschien gezien worden als een primitief tweede scherm, omdat het ook een soort extra laag informatie is naast het programma op televisie. Wat de sport betreft wordt er veel gesproken over alle voordelen van een tweede scherm, de toeschouwer kan nog dichter bij zijn favoriete sporters zijn, met alle mogelijke informatie altijd binnen handbereik, volledig up-to-date.
Duidelijke kritiek is er wel op tweede schermen bij programma’s waar men dit minder gewend is. Het compleet andere uiteinde van sport is te lezen in verschillende columns, die veel minder enthousiast zijn over dat opdringerige tweede scherm. Veel critici zijn bijvoorbeeld van mening dat we geen twee dingen tegelijk kunnen, we zouden onze aandacht op één medium tegelijk moeten richten, anders creëert het juist afstand. Er wordt in dit opzicht zowel in 2011 als in 2012 voortdurend geschreven over het tweede scherm van het praatprogramma Zomergasten (VPRO).
Enkele veelzeggende quotes:

Kennelijk veronderstelt de VPRO ook bij de kijker gespleten hersenhelften, gezien haar experiment met een tweede scherm. Terwijl op tv de zomergast van dienst oreert, worden wij geacht via de computer allerlei aanvullende informatie op te zuigen en er bovendien zelf lustig op los te twitteren.4

De makers van Zomergasten zijn als de inwoners van Troje die inhalig een houten paard naar binnen trekken. Een twitterpaard vol met waardeloze tweedehandse boekjes. Eerste scherm, tweede scherm, derde scherm, het suggereert goud-zilver-brons. Maar het is een valse aanname. Het scherm dat de aandacht heeft, is per definitie het eerste scherm. De rest leidt af. Aandacht is als een mozaïek. Als je het versnippert, hou je een verzameling steentjes over, en niet het beeld dat de maker voor ogen had. Aandacht levert het meeste op als je die onvoorwaardelijk en net zo lang als nodig is, geeft.5

Niet iedereen is dus enthousiast over de toepassing van een tweede scherm. De VPRO krijgt het met Zomergasten zwaar te verduren, maar opvallend is wel dat de VPRO van alle omroepen veruit het meest genoemd wordt wanneer het gaat om het tweede scherm, juist ook in heel positieve zin. Deze omroep wordt duidelijk geframed als het meest vooruitstrevend wat betreft nieuwe media.

De grafiek laat een enorme groei van berichten zien in de zomer van 2012, met september als absolute hoogtepunt. Deze maand telt 35 berichten waarin het tweede scherm wordt vermeld, dat is ongeveer 22% van het totaal aantal berichten. In de zomermaanden van 2012 is tweede scherm echt een modewoord geworden, misschien mede door de grote sportevenementen dit jaar en de aankomende verkiezingen. Columnisten laten ondertussen merken dat ze het woord zo onderhand beu zijn, door er nog meer over te schrijven.
Maar er is maar één oorzaak van de hoge piek in september; het RTL Verkiezingsdebat in Carré, op dinsdag 4 september. Als we dit een media-hype kunnen noemen, dan was dit debat de key event6 , de kettingreactie die de rest van de beeldvorming over het tweede scherm nog voor lange tijd zal bepalen. Deze uitzending stond helemaal in het teken van het tweede scherm, kijkers konden live stemmen op wie ze het beste vonden. Dit leidde voor de journalisten tot absurde situaties, dat de rest van de maand de berichten beheerste.

  1. Jones, J. & Himelboim, I., 2010. Just a guy in pajamas? Framing the blogs in mainstream US newspaper coverage (1999—2005). New Media & Society, 12(2), pp.271–288. []
  2. Vasterman, Peter LM. “Media-Hype Self-Reinforcing News Waves, Journalistic Standards and the Construction of Social Problems.” European Journal of Communication 20.4 (2005): 508-530. http://ejc.sagepub.com/content/20/4/508.full.pdf+html []
  3. Brandt, Monique. “Het publieke antwoord op ‘Ik hou van Holland’.” De Stentor/Zwolse Courant, 2 juni 2010, Zwolle []
  4. Auteur onbekend. “Uren glimlachen en niets persoonlijks zeggen.” Trouw, 2 augustus 2011. Over de aflevering met neurobioloog Dick Swaab []
  5. Steins Bisschop, Joost. ” Tweede scherm”. Het Financieel Dagblad, 11 Augustus 2012 []
  6. Vasterman, Peter LM. “Media-Hype Self-Reinforcing News Waves, Journalistic Standards and the Construction of Social Problems.” European Journal of Communication 20.4 (2005): 513 []
Dit artikel is geschreven door op 15/11/2012 en is terug te vinden onder Algemeen Dagblad, Analyse, De Telegraaf, De Volkskrant, Het Financieele Dagblad, Het Parool, Metareports, Metro, Nederlands Dagblad, NRC Handelsblad, nrc.next, Spits, Trouw, WG03. Het artikel is getagged met , .
Blijf op de hoogte van reacties middels RSS 2.0 feed. Je kunt een reactie achter laten, of een trackback vanaf je eigen site maken.

5 Responses to “Framing van het ‘tweede scherm’, voor eeuwig gebroken door de hype?”

  1. SvenScholte on 16/11/2012 at 02:39

    Hier nog een Wordcloud van de verschillende genres/toepassingen van het tweede scherm die het meest genoemd werden in alle artikelen. Wilde deze eerst onderdeel maken van mijn analyse, maar paste er niet echt meer tussen.

    Cloud

  2. Joeri Taelman on 17/11/2012 at 15:42

    Interessant artikel, ook omdat ‘het tweede scherm’ een concept is wat nog niet helemaal uit is ontwikkeld. Zelf zou ik een ‘tweede scherm’ alleen handig lijken bij gebeurtenissen waarnaar je vrij passief naar kijkt, zódát je ook tijd en concentratie kan schenken aan een tweede scherm. Waarom het niet bij Zomergasten werkt is misschien omdat men een interview geeft, en het echt meer om antwoorden gaat dan om extra informatie of zelfs metadata (extra achtergrond bij een interview kan overigens handig zijn, maar naar mijn inziens leid het inderdaad af). Sportevenementen kunnen wel goed overweg met tweede schermen, omdat de commentator soms al die plek vervult (extra informatie verschaffen over een speler, statistieken vermelden etc).
    Goed artikel, al vind ik wel dat je in je conclusie vrij snel grijpt naar een totaal ander soort analyse en die even tussen neus en lippen noemt, zonder het echt volledig uit te leggen. Het had ook denk ik niet gehoeven!

  3. GJvanHardeveld on 19/11/2012 at 11:44

    Interessant! Het lijkt mij dat juist bij een programma als Zomergasten een tweede scherm goed zou moeten werken. Bij een dergelijk programma vraagt men zich al snel af wat die gast ‘ook al weer allemaal gedaan heeft’ en hierop grijpt men naar een laptop of tablet om meer informatie op te zoeken. Ik vind de kritiek op het tweede scherm hierbij erg conservatief, omdat naar mijns inziens een tweede scherm ook al vaak wordt gebruikt zonder dat er officieel een tweede scherm bestaat bij een programma. Hiermee wil ik zeggen dat televisiekijkers tegenwoordig ook steeds vaker met een iPad op de bank zitten en hier op Twitteren over een uitzending of meer informatie op zoeken over tv-persoonlijkheden. Hierbij denk ik, in tegenstelling tot Joeri, dat het bij alle tv-programma’s zou kunnen werken.

  4. RoosVerkade on 19/11/2012 at 13:47

    Zoals Joeri als zegt is het concept van het tweede scherm nog niet helemaal door ontwikkeld. Het blijft dus ook voor de omroepen een expiriment in hoe het te gebruiken.
    Ik mis een beetje de analyse in jouw verhaal. Je hebt het vooral over de meningen rond het tweede scherm en de toepassingen van het tweede scherm. Pas in de laatste alinea kom je met een uiteenzetting van wat de door jouw verzamelde data nou eigenlijk betekent. Het is mij nu nog niet duidelijk wat nou precies de uitkomst van je onderzoek is.

  5. SvenScholte on 20/11/2012 at 01:55

    Bedankt voor jullie reacties! @Roos, dat is mij eerlijk gezegd zelf ook nog niet helemaal duidelijk. Dit komt omdat ik ergens halverwege mijn toch wel aanzienlijk grote data set het overzicht ben kwijtgeraakt, en werd verrast door het feit dat ‘het tweede scherm’ rond verkiezingstijd toch wel een behoorlijke hype geworden is, meer dan ik had verwacht. Deze hype verdraait naar mijn idee de framing van het tweede scherm ontzettend (vandaar de titel), waardoor ik niet goed wist wat ik er mee aan moest. Juist dit is achteraf gezien natuurlijk wel ontzettend interessant, dus ik heb hier nog wel het een en ander aan toe te voegen.

    Tegen het einde van de zomer beginnen met name veel columnisten hun kritiek te uiten over het tweede scherm. Ze vinden dat het te veel aanwezig is, en vooral in programma’s waar dit niet gepast is, met name rond de verkiezingen. Alsof het niet al populair genoeg was om de spot de drijven met Knevel & van den Brink, maakte de intensieve toepassing van het tweede scherm hen een extra makkelijke prooi. Met name de manier waarop het publiek live via twitter mocht bepalen wie aan tafel het laatste woord kreeg in het debat, schoot bij veel journalisten in het verkeerde keelgat. Vanaf dat moment werd eigenlijk voortdurend negatief gereageerd op programma’s met een tweede scherm, zonder veel inhoudelijke of opbouwende kritiek. Geen enkel programma kon het meer goed doen, en al helemaal niet het grote RTL verkiezingsdebat in Carré. Op deze manier werd het tweede scherm in augustus en september langzamerhand een populair onderwerp van satire. Deze (toch wel heel leuke) column van Robert Wijnberg is hier een goed voorbeeld van: http://www.nrcnext.nl/columnisten/2012/08/21/tweede-scherm/
    Veel journalisten die schreven over de verkiezingen in het algemeen, konden het vervolgens niet ook laten om aan het einde van hun artikel nog een korte sneer te geven aan alle programma’s met een tweede scherm, zonder dat het echt iets toevoegt aan hun stuk. Dit geldt eigenlijk voor meer dan helft van de artikelen in september.
    Mijn punt is eigenlijk dat de beeldvorming van het tweede scherm dankzij de hype rond de verkiezingen volledig is verstoord. Zo ernstig dat ik me af vraag of journalisten voorlopig nog wel op een normale manier kunnen of willen schrijven over het tweede scherm. Ik ben bang dat niemand het echt meer serieus neemt, en programma’s worden hierdoor misschien meer terughoudend met het toepassen van het tweede scherm. Niet dat ik van mening ben dat het tweede scherm overal en ik elk programma wenselijk is, maar negatieve beeldvorming kan ontwikkeling in de weg staan.

    @Joeri en GJvanHardeveld, waar het op neer komt is dat een tweede scherm bij sportprogramma’s een vrij natuurlijke toevoeging is, daar werkt het gewoon heel gestroomlijnd. Ik zou zeker niet zeggen dat het bij andere programma’s niet mogelijk is, maar daar vergt het misschien wat meer aanpassing. Veel mensen zijn ook heel positief over de toepassing in Zomergasten, en ik denk ook dat het goed werkt, omdat het tempo van Zomergasten relatief heel laag ligt. De kijker krijgt voldoende gelegenheid om in alle rust achtergrondinformatie te raadplegen en te reageren, zonder veel te missen van het programma. Precies zoals je al zegt, juist wanneer je passief kijkt, kun je je tijd en aandacht verdelen over meerdere schermen.

Leave a Reply

Recente reacties

Recente nieuwsberichten

Tags