De ophemeling van Steve Jobs [2]

Steve Jobs was een van de grootste nieuwsonderwerpen van afgelopen jaar. Bijna 3% van alle (2812) geaggregeerde berichten op Metareporter is getagged met zijn naam. De meeste van deze berichten refereerden aan zijn recente dood. Het overlijden van de Apple-topman neemt in totaal 2.5% van alle nieuwemediaberichten in de periode 12 september – 12 december voor zijn rekening. In deze analyse wordt de religieuze beeldspraak onderzocht die, zoals zal blijken, kenmerkend was voor de berichtgeving. De analyse richt zich hoofdzakelijk op de berichten die verschenen in de geaggregeerde dagbladen in de week na zijn dood (6-13 oktober 2011).

Een zoekopdracht naar ‘Steve Jobs’ op LexisNexis levert in deze periode 138 artikelen op; verrassend veel meer dan de 52 artikelen die in dezelfde periode op Metareporter zijn geaggregeerd. Wat direct opvalt, is het grote aantal religieuze verwijzingen in deze berichten – hier lijkt geen directe, logische verklaring voor. Jobs stond immers niet bekend als een heilige (hij werd narcistisch genoemd, had een buitenechtelijk kind en deed niet aan filantropie), en ook Apple zal niet snel van liefdadigheid worden beschuldigd.1 Het is belangrijk om hierbij stil te staan. Religieuze beeldspraak lijkt soms vanzelfsprekend, maar is dit in essentie niet. Technologie en religie hebben welbeschouwd niets met elkaar te maken; er is geen causaal verband. Omwille van dit punt: het zou niet minder logisch geweest zijn wanneer Jobs herhaaldelijk vergeleken zou worden met bepaalde natuurverschijnselen (‘Jobs was een zilverruggorilla, iedereen die tot zijn stam behoorde volgde hem trouw’; ‘Jobs had vulkanische woede-uitbarstingen: destructief maar vaak ook vruchtbaar’). Echter, wanneer je, zoals Robert Entman stelt, zoekt naar bepaalde woorden en beelden, kan je een religieuze framing blootleggen die constant terugkeert in de berichtgeving over de dood van Steve Jobs (7).2 Voor deze analyse is gezocht naar religieuze verwijzingen die in of nabij een zin stonden waarin ‘Jobs’ stond vermeld. De 138 artikelen die verschenen in de week na zijn dood dienden hiervoor als corpus.

✝✡☪☸

Het doornemen van de 138 artikelen over Jobs wijst uit dat een op de vier artikelen (37 in totaal) een religieuze verwijzing bevat. De Pers is het enige Nederlandse dagblad dat geen beroep op religieuze beeldspraak heeft gedaan om de dood van Jobs te duiden. De Volkskrant en nrc.next publiceerden in de periode 6 tot 13 oktober de meeste artikelen over Jobs met een religieuze verwijzing, beide zes. De verdeling is verder opvallend gelijk. Er zijn, zoals de onderstaande afbeelding laat zien, geen uitschieters.


Het is dus allerminst zo dat de religieuze beeldspraak typerend is voor een bepaalde krant, of grotendeels van dezelfde auteurs komt. In totaal maakten 31 verschillende auteurs een of meerdere religieuze verwijzingen in hun artikel over Jobs. Alleen nrc.next-redacteur Mark Hijink schreef meer dan twee van zulke artikelen, in totaal vijf.3 In plaats van de religieuze beeldvorming te ‘normaliseren’, maken deze empirische bevindingen het verschijnsel juist opvallender. De tendens om in religieuze termen over Jobs te schrijven is niet alleen veelvoorkomend maar blijkt ook wijd verspreid. Waarom vallen vrijwel alle Nederlandse dagbladen juist op deze termen terug? Natuurlijk dringen zich een aantal plausibele verklaringen op – God is groots en Jobs volgens de auteurs ook ­– maar zulke verklaringen zijn niet bevredigend als het gaat om expliceren waarom 26.8% van alle berichten zulke vergelijkingen bevatten.

Heidi Campbell en Antonio la Pastina schrijven in 2010 over de implicaties van het gebruik van religieuze termen om technologie te framen.4 In het artikel wordt een theoretisch kader geven dat het gebruik van religieuze beelden en begrippen helpt te verklaren. Ook Campbell & La Pastina richten zich hierbij tot Apple, en theoretiseren waarom de iPhone al snel na de aankondiging bekend stond als de ‘Jesus phone’.

Een verklaring voor de Jesus phone die ook toepasbaar lijkt op de dood van Steve Jobs is dat op internet al veel geschreven werd over Jobs in religieuze termen. Kranten nemen zulke beschrijvingen volgens Cambell & La Pastina over; mogelijk om mee te gaan met het sentiment dat onder potentiële lezers heerst. In de week na zijn dood, waren er verschillende trending topics over Jobs op Twitter. Twee berichten werden bijzonder veel geretweet, en kunnen daardoor representatief worden gevonden voor een bepaald sentiment. Het ene bericht was een cartoon waarin Jobs wordt voorgesteld aan Mozes (God: ‘He’s gonna upgrade your tablets’). In het andere bericht wordt beschreven hoe drie appels de wereld hebben veranderd: ‘(…) the first seduced Eve, the second fell on Newton and the third was offered to the world half bitten by Steve Jobs’. Vooral de laatstgenoemde omschrijving laat zien hoe sommige Twitter-gebruikers Jobs’ erfenis vrijwel direct gelijkstellen aan die van het christendom en de ontdekking van de zwaartekracht. Deze en andere religieus getinte blogs en tweets kunnen de berichtgeving in de Nederlandse kranten hebben beïnvloed. Deze invloed moet niet als letterlijk worden gezien, maar als een ‘mogelijke ingeving’. Journalisten kunnen hun gedachten simpelweg niet volledig afschermen van het sentiment op internet.

Een andere verklaring voor het overwicht aan religieuze beelden en begrippen, is dat deze een effectieve manier zijn om de relatie tussen mens en technologie te beschrijven (Campbell & La Pastina 1193). Dit kan verklaren waarom ook journalisten zulke beschrijvingen hanteren. Het is echter moeilijk om empirisch aan te tonen dat journalisten veelgebruikte beschrijvingen op internet overnemen in de krant, alleen al door het taalverschil. Dat de blogosphere invloed kan hebben, werd duidelijk toen nieuwsmedia het grafische eerbetoon gingen overnemen dat een negentienjarige ontwerper op Tumblr plaatste. Zijn ontwerp, waarin de beet uit het Apple-logo is vervangen door een silhouet van Jobs, prijkte onder andere op de website en voorpagina van het Algemeen Dagblad.5

Religie spreekt tot de verbeelding
Van de zestien cartoons die in de 24 uur na Jobs’ dood op Cartoon Movement werden geplaatst, hadden er vijf een christelijk-religieuze insteek. Ook in veel kranten en tijdschriften verschenen illustraties van Jobs waarin expliciet naar het christendom wordt verwezen. De hoeveelheid christelijke referenties lijkt merkwaardig, aangezien Jobs zelf boeddhist was, en dus niet in de hemel geloofde waarin hij nu vaak staat afgebeeld. In hun artikel over de tot ‘Jesus phone’ omgedoopte iPhone – no pun intended –, geven Campbell & La Pastina een aantal verklaringen die ook toepasbaar lijken op de christelijke cartoons.

De communicatieve kracht van religieuze beelden wordt bij uitstek door cartoons geïllustreerd. Op de voorpagina van de Volkskrant staat Jobs tussen hemel en hel afgebeeld. Satan gebruikt een Window-pc, God een Mac. Jobs richt zich in de cartoon tot het hellevuur, en lijkt een laatste uitdaging te overwegen. Duidelijkere metaforen voor kwaad en goed zijn in de westerse cultuur nauwelijks denkbaar. Door gebruik te maken van wat Campbell & La Pastina ‘easily decodable icons’ noemen, kan cartoonist Jos Collignon in één beeld meerdere mythes rondom Apple ondervragen. Belk & Tumblat beschrijven een aantal van deze mythes.6 Apple-gebruikers kopen zich volgens Belk & Tumblat in in een “meta-narrative” van Apple-computers als verlossende technologieën die zijn gebruikers kunnen bevrijden; met CEO Steve Jobs als Christusfiguur. Dit is volgens de auteurs gebaseerd op een aantal mythes. Twee daarvan lijken letterlijk afgebeeld te worden in de Volkskrant: de heldmythe; “presenting the Mac and its founder Jobs as saving its users from the corporate domination of the pc world”, en de satanmythe; “that presents Bill Gates as the enemy of Mac loyalists” (Campbell & La Pastina 1194). Een algemenere verklaring voor de christelijk getinte cartoons is dat deze niet zozeer naar het christendom verwijzen maar naar tekens uit de dominante cultuur. Als schrijvers symbolen uit de dominante cultuur gebruiken, hebben hun beschrijvingen meer kans op invloed en het langer vasthouden van deze invloed (Campbell & La Pastina 1204).

Godslastering?
Opmerkelijk is dat ook in het Reformatorisch Dagblad meerdere religieuze referenties worden gemaakt. Helemaal omdat de krant in het hoofdredactioneel commentaar laat weten dat de vergelijking tussen Jobs en God “een vorm van verheerlijking [is] die de Bijbelse grenzen ver overschrijdt.” Welbeschouwd wordt in de berichtgeving niet eens zozeer de ‘goddelijke’ genialiteit van Jobs in twijfel getrokken. De discrepantie tussen het Reformatorisch Dagblad en de andere kranten is dat lezers van het Reformatorisch Dagblad meermaals wordt herinnerd aan wie Jobs zijn kwaliteiten te danken had. Jobs kreeg zijn gaven “als leengoed van zijn Schepper opdat hij dienstbaar kon zijn aan de mensheid.”

Volgens Martin Heidegger komt de spanning tussen technologie en religie voort uit de angst dat de ‘verlossende kracht’ van technologie zelfs God zou kunnen onderwerpen (28).7 Daarom is het opvallend dat de lofuitingen in het Reformatorisch Dagblad soms zo religieus aan doen dat het vrijwel onmogelijk wordt om Jobs niet met God of Jezus te vergelijken. Een korte opsomming van het artikel ‘Steve Jobs, creatief genie’ leert ons bijvoorbeeld dat Jobs: een bewonderenswaardig leven had, zijn dood een belangrijk moment markeert, de manier heeft veranderd waarop mensen hun leven leiden, een nieuw tijdperk inluidde, zijn leven wijdde aan het mondiger maken van de mens, technologische wonderen verrichtte, een leven leidde dat als legendarisch beschouwd zal worden, generaties zal beïnvloeden, stierf als een legende en veel te leren achterlaat voor christenen. Zelfs in de kritische noot van het artikel klinkt een bijbelreferentie: ‘christenen beseffen dat [Jobs’] esthetische en technische genialiteit de wereld niet kunnen redden.’ Het ‘ophemelen’ van Steve Jobs lijkt zich dus niet te beperken tot auteurs voor wie God enkel als bruikbaar metafoor bestaat.

Apple als nieuwe hoop
In The religion of technology betoogt David Noble dat technologie religie weggezet als ‘valse belofte’.8 Door vergelijkingen te trekken, worden wij volgens Noble verleid tot het idee dat technologie ons wél de ‘verloren krachten’ kan gegeven die wij nooit hebben gehad. In de berichten over Jobs zijn meerdere (impliciete) verwijzingen te vinden naar deze verloren krachten. In de Volkskrant citeert Marian Donner een necrologie uit de Wall Street Journal: “Niets geeft het vermogen om hoop te brengen beter gestalte dan Apple’s eerste logo: een regenboog op de appel waaruit een hap is genomen. Zo wordt het symbool van menselijk falen getransformeerd in een teken van vooruitgang.” Zowel de krachten die wij (in het paradijs) verloren als het geloof in technologie komen onmiskenbaar naar voren in deze beschrijving. Cultuurtheoloog Frans Bosman geeft in Trouw een verklaring voor de dit type beeldspraak: “Tegenover de oerzonde staat, in filosofisch opzicht, technologie. (…) Mensen als Steve Jobs doen hun uiterste best om de oerzonde te bezweren. (…) In Jobs’ versie van Genesis moet de mens zichzelf niets verwijten, maar juist trots zijn op zichzelf.” Deze verklaring lijkt overeen te stemmen met wat de Noble omschrijft als de “millenarian promise of restoring mankind to its God-like Perfection” (201). Wie een lovend, optimistisch of hoopvol stuk over Steve Jobs schrijft, verwijst volgens Noble al snel naar religieuze zaken. Het is goed mogelijk dat veel schrijvers zich hier niet bewust van zijn. Peter van Ammelrooy, bijvoorbeeld, beroept zich in een zin op twee religieuze begrippen om te beschrijven wat Jobs teweeg heeft gebracht. “Wat als [Jobs] zijn eerste grote liefde toen niet als een moderne Mozes had weggeleid naar het beloofde land?,” vraagt hij in de Volkskrant. Van Ammelrooy zal zich bewust zijn van de dubbele beeldspraak, maar of hij ook doelbewust de millenniumbelofte verkondigt is minder zeker. Impliciet claimt Van Ammelrooy namelijk dat niet een spirituele maar een technologische kracht – Jobs – ons naar het paradijs zal leiden. Hij lijkt hiermee de ‘wederopstandingsmythe’ te beschrijven: Jobs die terugkeert naar het falende bedrijf om deze te redden (Campbell & La Pastina 1194-5). Voor William Stahl zijn de berichten uit de Volkskrant geen uitzondering: alle berichtgeving over technologie is volgens hem doordrongen van “religious-like qualities (…) promising a pathway to utopia.”9

Kritiek uit de krant
Niet alleen de hoofdredactie van het Reformatorisch Dagblad heeft kritiek op de ‘ophemeling’ van Steve Jobs. In Het Financieel Dagblad wordt op een vergelijkbare manier kritiek geuit. Een lezer beklaagt zich over de lofuitingen, maar doet dat in sterk religieuze bewoordingen: “Steve Jobs, een man met ontvangen gaven, ‘de hemel in prijzen’ is wat al te veel eer voor een doodgewone sterveling.” Voor Campbell & La Pastina is dit evengoed een religieuze verwijzing. Ook wanneer je een vergelijking betwist of zelfs ontkracht ben je bezig met het schrijven over Jobs in religieuze termen. Het is bovendien voorstelbaar dat bepaalde lezers juist door zo’n radicale normalisering concluderen dat Jobs voor hen iets bovennatuurlijks had. De kritiek in de nrc.next is sarcastisch van aard, maar de schrijver beroept zich hiervoor op verschillende bijbelse begrippen. De redactie zou geen aandacht hebben gehad voor “de app waarmee Jobs tot voorkort bij Zijn Californische privéstrand over water liep. (…) Het zou veel goedmaken als u hierop terugkomt in de bijlage over Zijn aanstaande wederAppstanding.” Dit zijn slechts twee van de vele kritieken die paradoxaal genoeg ook zelf terugvallen op religieuze beeldspraak.

Jobs & Jesus
Jobs’ eigen rol in de beeldvorming moet tot slot niet worden onderschat. Aan zijn erfenis kan getwijfeld worden, maar evident is dat Jobs voor velen een inspirator was. Volgens Seller (2007) schuilt hierin een mogelijke verklaring: “Jesus was all about inspiring [too].”10 Campbell & La Pastina zien een andere overeenkomst tussen Jezus en Jobs. Volgens de auteurs is de aandacht in technologie-nieuws steeds meer op de makers komen te liggen. Zoals Jezus in de christelijke traditie wordt gezien als degene die naar De Waarheid wijst, wordt Jobs in de technologische traditie beschouwd als de profeet die wijst naar “the truth of the purported superiority of Apple technology” (1203). Niet onbelangrijk is dat het idee van Jobs als verlosser door Jobs zelf wordt onderschreven. Vlak voor zijn terugkeer naar Apple, die de vergelijkingen verder sterkte, beschrijft Jobs het belang van de Macintosh als volgt: “We were on a mission from God (…) to save Apple.”11 Zijn rol in die missie maakte Jobs al in 1977 duidelijk, toen hij verkleed als Jezus op Apple’s eerste kerstborrel verscheen (Belk & Tumblat 211). De spontane ophemeling van Steve Jobs na zijn dood is daarmee niet altijd terecht, maar niet geheel ‘ongelofelijk’.

  1. Echter, Jezus heeft in het dominante christelijke discours ook twee kanten. Jezus wordt beschreven als verlosser, maar ook als een gebroken, afgewezen en uiteindelijk zelfs gekruisigd figuur (Campbell & La Pastina 1202). []
  2. Entman, Robert M. “Framing U.S. coverage of international news: Contrasts in narratives of the KAL and Iran Air incidents.” Journal of Communication 41.4 (herfst 1991). 6-25. []
  3. Een belangrijke nuance is dat Mark Hijink ook in het geheel de productiefste auteur was wat betreft het aantal nieuwemediaberichten. In totaal schreef Hijink 46 artikelen over nieuwe media; ongeveer 1.7% van alle berichten op Metareporter. []
  4. Campbell, Heidi A., Antonio C. La Pastina. “How the iPhone became divine: New media, religion and the intertextual circulation of meaning.” New Media & Society 12.7 (2010). 1191-1207. []
  5. Zonder auteursvermelding overigens. []
  6. Belk, R.W., G. Tumblat. “The cult of Macintosh.” Consumption, Markets & Culture 8.3 (2005): 205-217. []
  7. Heidegger, Martin. The question concerning technology and other essays. Vert. W. Lovitt. New York: Harper Torchbooks: 1977. []
  8. Noble, David, F. The religion of technology: The divinity of man and the spirit of invention. New York: Penguin, 1999. []
  9. Stahl, William. God and the chip. Religion and the culture of technology. Waterloo: Wilfred Laurier University Press, 1999. []
  10. Seller, D. “Opinion: The iPhone will transform the cell phone market.” MacNews. 26 juni 2007. 9 januari 2012. <www.macnews.com/content/opinion-iphone-will-transform-cell-phone-market>. []
  11. “Triumph of the nerds. The transcripts, part III”. Reg. Robert X. Cringely. 1996. Public Broadcasting Service. 9 januari 2012. <www.pbs.org/nerds/part3.html>. []
Dit artikel is geschreven door Steven Boegborn op Monday, January 9th, 2012 en is terug te vinden onder Eindanalyse, Metareports, Reformatorisch Dagblad. Het artikel is getagged met , , , .
Blijf op de hoogte van reacties middels RSS 2.0 feed. Je kunt een reactie achter laten, of een trackback vanaf je eigen site maken.

3 Responses to “De ophemeling van Steve Jobs [2]”

  1. LisaMixje on January 10th, 2012 at 17:33

    Ik blijf het een interessante invalshoek vinden, religie & technologie. Bedankt voor je analyse! Tip: Pas op met uitspraken als “een van de grootste nieuwsonderwerpen van het afgelopen jaar”. 3% van alle geaggregeerde berichten is eigenlijk helemaal niet zo veel, vind je ook niet?

  2. Steven Boegborn on January 10th, 2012 at 18:22

    Ik vind dat wel. In verhouding tot de ‘concurrerende’ nieuwsonderwerpen voor die titel, zoals diginotar (1.2%), is 2.9% op bijna drieduizend artikelen significant te noemen. 10% van de berichten gaat weliswaar over Facebook, maar dat is een paraplutag voor verschillende nieuwsonderwerpen (de beursgang, privacy, timeline, etc.). Die drie procent moet dus niet in verhouding met honderd, maar met de percentages van andere nieuwsonderwerpen worden gezien.

    Bedankt voor het compliment!

  3. LisaMixje on January 10th, 2012 at 18:26

    Dank voor je toelichting! Ik begrijp je standpunt.

Leave a Reply

Recente reacties

Recente nieuwsberichten

Tags

Amsterdam Android app apple beveiliging blackberry China concurrentie convergence cybercriminaliteit diginotar digitalisering dreigtweet facebook fraude game games google hacken hyves internet ipad iphone iphone 4s microsoft nokia onderzoek online overheid politie politiek privacy samsung smartphone sociale media sociale netwerken software steve jobs surveillance tablet twitter veiligheid website wikileaks YouTube